Oʻzbekiston Markaziy banki kredit va depozitlar boʻyicha suzuvchi foiz stavkasini joriy etish yuzasidan takliflar tayyorlamoqchi. Bunday stavka banklararo UZONIA indikatoriga bogʻlanadi. Bu 2027–2029-yillarga moʻljallangan pul-kredit siyosatining asosiy yoʻnalishlari konsepsiyasi loyihasida aytilgan. Bunday mahsulotlar qachon paydo boʻlishi, qaysi mijozlar uchun moʻljallanishi va banklar stavkalarni qanchalik tez-tez qayta koʻrib chiqishi mumkinligi hujjatda aniqlashtirilmagan.
Suzuvchi stavkalar nega kerak
Hozir Markaziy bankning asosiy stavkasi oʻzgarishi tijorat banklaridagi kredit va omonat stavkalarining avtomatik qayta koʻrib chiqilishiga olib kelmaydi. Tartibga soluvchi organ stavkani pasaytirsa, yangi kreditlar asta-sekin arzonlashadi: bunda koʻp narsa bank jalb qilgan mablagʻlar narxiga, raqobatga va risklarni baholashga bogʻliq. Markaziy bank fikricha, mahsulotlarni bozor indikatoriga bogʻlash stavkalardagi oʻzgarishlarni mijozlarga tezroq va aniqroq yetkazish imkonini beradi.
Bu qanday ishlashi mumkin
Qatʼiy belgilangan stavkali mahsulotdan farqli ravishda, suzuvchi stavkadagi foiz shartnoma muddati davomida oldindan kelishilgan formula asosida oʻzgarishi mumkin. Masalan, kredit stavkasi UZONIA qiymati va bankning qatʼiy belgilangan ustamasidan iborat boʻlishi mumkin. Depozitlar uchun ham shunga oʻxshash yondashuv mumkin.
Shartli misol: UZONIA 14 foiz va ustama 5 foiz punkt boʻlsa, stavka yillik 19 foizni tashkil etadi. Indikator 12 foizgacha tushsa, boshqa shartlar oʻzgarmaganda stavka 17 foizgacha pasayadi. Bu mexanizmning faqat izohi. Qayta koʻrib chiqish davriyligi, ustamalar miqdori va mahsulot turlari konsepsiyada hozircha koʻrsatilmagan.
Qarz oluvchilar uchun risklar
Markaziy bank stavkalardagi keskin tebranishlar qarz oluvchilarning qarzga xizmat koʻrsatish qobiliyatiga taʼsir qilishi mumkinligini tan oladi. Shu sababli vositalarni ehtiyotkorlik bilan joriy etish rejalashtirilgan, banklar uchun oʻquv seminarlari tashkil etiladi. Qarz oluvchi uchun asosiy risk — bozor stavkasi oshganda kredit xarajatlarining ortishi. Bunga ayniqsa ipotekani qoʻshganda uzoq muddatli kreditlar hamda qarz yuki yuqori kompaniyalar koʻproq duch keladi. Stavkalar pasaygan davrda, aksincha, qarz oluvchi yutadi: agar bu dastlabki shartlarda nazarda tutilgan boʻlsa, toʻlovlari yangi shartnoma tuzmasdan kamayadi.
«Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida»gi qonunning 62-moddasi banklarga tuzilgan shartnomalar shartlarini, jumladan kredit va depozit stavkalarini hamda ularni belgilash tartibini bir tomonlama oʻzgartirishni taqiqlaydi. Yangi mahsulotlar banklarga amaldagi shartnomalar shartlarini oʻzboshimchalik bilan oʻzgartirish huquqini bermaydi.
UZONIA nima
UZONIA (Uzbek Overnight Index Average) tijorat banklari oʻrtasida milliy valyutada qisqa muddatli qarz olish narxini aks ettiradi. Markaziy bank boshqaruvi belgilaydigan asosiy stavkadan farqli ravishda, u amalga oshirilgan real bitimlar asosida hisoblanadi. 2025-yil avgustidan boshlab hisob-kitobga davlat qimmatli qogʻozlari bilan bir kunlik taʼminlangan REPO operatsiyalari kiritilmoqda. Kunlik qiymatdan tashqari, 7, 30, 90 va 180 kunlik koʻrsatkichlar Markaziy bank saytida eʼlon qilinadi.
Foiz svoplari va risklarni boshqarish
Shu bilan birga, tartibga soluvchi organ foiz risklarini boshqarish vositalarini rivojlantirishni rejalashtirmoqda. Banklar operatsion tizimlarga bunday risklarni har kuni baholash mexanizmlarini joriy etishi kerak. Markaziy bank shuningdek valyuta birjasining banklararo savdo platformasida UZONIAga bogʻlangan foiz svoplari boʻyicha kunlik indikativ kotirovkalarni eʼlon qilish imkoniyatini yaratmoqchi. Svop yordamida tomonlar foiz toʻlovlarini almashadi, masalan, qatʼiy stavkadagi toʻlovni suzuvchi stavkadagisiga. Banklar uchun seminarlar va uslubiy qoʻllanmalar tayyorlanadi.
Bu nimani anglatadi
- Hozircha bu konsepsiya loyihasidagi taklifgina: mijozlar uchun tayyor mahsulotlar yoʻq.
- Suzuvchi stavka bozorda stavkalar pasayganda kreditni arzonlashtirishi, oshganda esa qimmatlashtirishi mumkin.
- Allaqachon tuzilgan shartnomalar shartlarini banklar bir tomonlama oʻzgartirishga haqli emas.
Hozir Markaziy bankning asosiy stavkasi yillik 14 foizni tashkil etadi. 2026-yil 4-noyabrdagi majlisda tartibga soluvchi organ yuqori ichki talab va inflyatsiya risklarini sabab qilib, uni oʻzgartirmadi. Markaziy bank raisining oʻrinbosari Nodirbek Achilov noyabr boshida kredit va depozit stavkalari yaqin 3–4 yil ichida bosqichma-bosqich pasayib borishi mumkinligini aytdi. Uning soʻzlariga koʻra, kreditlar boʻyicha oʻrtacha stavkalar bir yilda 2–3 foiz punktga pasaygan, 18 foizdan yuqori depozitlarni esa banklar borgan sari kamroq taklif qilmoqda.